Podstawowym aktem prawnym regulującym działanie spółdzielni socjalnych jest ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. Nr 94, poz. 651 z późn. zm.). Przyjęcie ustawy wynika z przekonania, że spółdzielnie socjalne tworzą szansę na skuteczne rozwiązywanie problemów osób, które mają największe trudności z funkcjonowaniem w życiu społecznym i zawodowym (w tym głównie na rynku pracy). Ustawa uzupełnia istniejące regulacje w zakresie reintegracji społecznej i zawodowej. Zapewnia warunki do powstawania nowych podmiotów społeczno-gospodarczych, które staną się alternatywnymi miejscami pracy dla osób wymagający integracji społecznej. Ustawa wpisuje się w realizację założeń Strategii Lizbońskiej oraz wspólnotowego programu przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu. Ustawa między innymi określa:

1. Kto może założyć spółdzielnie socjalną;

2. Zasady, na jakich spółdzielnia może się podzielić, połączyć i kiedy przechodzi w stan likwidacji;

3. Co jest przedmitem działalności socjalnej;

4. Wewnętrzne zasady funkcjonowania spółdzielni socjalnej;

Stwierdza również, iż "w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie do spółdzielni socjalnej stosuje się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982r. - Prawo spółdzielcze (tekst  jedn. Dz. U. z 2003r., Nr 188, poz. 1848, z późn. zm.).

1. Osoby bezrobotne w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, czyli: osoby niezatrudnione i nie wykonujące innej pracy zarobkowej, zdolne i gotowe do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie albo innej pracy zarobkowej, albo jeżeli to osoby niepełnosprawne, zdolne i gotowe do podjęcia zatrudnienia co najmniej w połowie tego wymiaru czasu pracy, nie uczące się w szkole, z wyjątkiem tych, którzy uczą się w szkole dla dorosłych lub przystępują do egzaminu eksternistycznego z zakresu tej szkoły lub w szkole wyższej gdzie studiują w formie studiów niestacjonarnych, są zarejestrowane we właściwym dla miejsca zameldowania stałego lub czasowego powiatowym urzędzie pracy oraz poszukującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
2. Osoby, o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 1-4, 6 i 7 ustawy z dnia 13 czerwca 2003r. o zatrudnieniu socjalnym, to np. bezdomni realizujący realizujący indywidualny program wychodenia z bezdomności, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej; uzależnieni od alkoholu, po zakończeniu programu psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego; uzależnieni os narkotyków lub innych środków odurzających, po zakończeniu programu terapeutycznego; zwalniani z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej; uchodźcy realizujący indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, podlegający wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie będący w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb żuciowych i znajdujący się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym.
3. Osoby niepełnosprawne - W rozumieniu ustawy z 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych  za niepełnosprawną uważa się osobę, której niepełnosprawność została potwierdzona orzeczeniem o: zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednego z trzech stopni niepełnosprawności (lekki, umiarkowany, znaczny) lub całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy na podstawie odrębnych przepisów lub niepełnosprawności, wydanym przed ukończeniem 16 roku życia. 

Spółdzielnie socjalną mogą założyć także:
 
       4.   Inne osoby niż wskazane powyżej, o ile liczba tych osób nie stanowi więcej niż 50% ogólnej liczby założycieli. 
       5.   Organizacje pozarządowe w rozumieniu przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie lub JST.
       6.   Kościelne osoby prawne.
 
Spółdzielnie socjalną może założyć co najmniej pięć osób fizycznych spełniających warunki opisane w pkt. 1-3, nie więcej jednak niż pięćdziesiąt osób. Ustawa z 27 kwietnia 2006r. o spółdzielniach socjalnych dopuszcza jednak wyjątek - w odniesienu do spółdzielni socjalnych, które powstaną w wyniku przekształcenia spółdzielni inwalidów lub spółdzielni niewidomych liczba członków może wynosić więcej niż pięćdziesiąt.
 
W przypadku osób prawnych (pkt. 4 i 5), spółdzielnie socjalną mogą założyć co najmiej dwie osoby, jednak nie więcej niż pięćdziesiąt osób. Ponadto osoby prawne są zobowiązane do zatrudnienia w spółdzielni co najmniej pięć osób spośród osób fizycznych wymienionych w pkt. 1-3, w terminie sześciu miesięcy od dnia wpisu spółdzielni socjalnej do Krajowego Rejestru Sądowego.

Statut spółdzielni socjalnej to najważniejszy dokument określający zakres działalności spółdzielni, jej organy, strukturę, tryb podejmowania decyzji oraz inne kwestie zwiazane z jej funkcjonowaniem.

Statut powinien okreslać przede wszystkim:

• nazwę podmiotu z dodatkiem "Spółdzielnia Socjalna" i podaniem jej siedziby;
• przedmiot działalności spółdzielni oraz czas trwania, o ile założono ją na czas określony;
• wysokość wpisowego oraz wysokość i ilość udziałów, które członek obowiązany jest zadeklarować, terminy wnoszenia i zwrotu oraz skutki nie wniesienia udziału w terminie; jeżeli statut przewiduje wnoszenie wiecej niż jednego udziału, może określać ich górną granicę;
• prawa i obowiązki członków; zasady i tryb przyjmowania członków, wypowiadania członkowstwa, wykreślania i wykluczania członków; zasady zwoływania walnych zgromadzeń, obradowania i podejmowania uchwał;
• zasady i tryb wyboru oraz odwoływania członków organów spółdzielni; zasady podziału nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego) oraz pokrywania start spółdzielni (art. 5 Ustawy Prawo spółdzielcze z 16 września 1984r.).

Ustawa Prawo spółdzielcze przewiduje również, że "Warunkiem przyjęcia na członka jest złożenie deklaracji. Deklaracja powinna być złożona pod nieważnością w formie pisemnej. Podpisana przez przystępującego do spółdzielni deklaracja powinna zawierać jego imię i nazwisko oraz miejsce zamieszkania, a jeżeli przystępujący jest osobą prawną - jej nazwę i siedzibę, ilość zadeklarowanych udziałów, dane dotyczące wkładów, jeżeli statut ich wnoszenie przewiduje, a także inne dane przewidziane w statucie". "W formie pisemnej deklaruje się także dalsze udziały, jak i wszelkie zmiany danych zawartych w deklaracji". Na uwagę zasługuje też fakt, że członek może w deklaracji lub w odrębnym pisemnym oświadczeniu złożonym spółdzielni wskazać osobę, któej spółdzielnia obowiązana jest po jego śmierci wypłacić udziały. Prawo z tego tytułu nie należy do spadku. 

Przygotowując statut spółdzielni sojalnej założyciele mogą skorzystać z usług prawnika (już na tym etapie zaczynają pojawiać się pierwsze koszty) lub oprzeć się na istniejących wzorach statutów, dostępnych na stronach internetowych (np. www.spoldzielnie.org). Do statutu należy dołączyć zaświadczenia potwierdzające uprawnienia do bycia członkiem spółdzielni socjalnej oraz listę obecności założycieli wraz z adresami o oryginalnymi podpisami.